Sarny, zające, jelenie i gryzonie mogą wyrządzić poważne szkody w ogrodzie i sadzie, zwłaszcza zimą, gdy naturalna baza pokarmowa jest ograniczona. Młode drzewka są szczególnie narażone na obgryzanie kory, spałowanie pędów i uszkadzanie wierzchołków wzrostu. Skuteczna ochrona wymaga zastosowania kilku metod jednocześnie – mechanicznych, chemicznych oraz odstraszających.
Dlaczego zwierzęta atakują drzewa?
Zimą i wczesną wiosną naturalne pożywienie zwierząt leśnych staje się trudno dostępne, dlatego sarny, jelenie i zające szukają go w ogrodach i sadach. Młode drzewka są dla nich szczególnie atrakcyjne, bo mają delikatną korę i słodki sok znajdujący się tuż pod nią. Najbardziej narażone są gatunki liściaste, choć również drzewa iglaste, zwłaszcza jodły i sosny, mogą być obgryzane.
Uszkodzenia mogą przybierać różną formę:
- zgryzanie młodych pędów i wierzchołków wzrostu przez jelenie i sarny,
- spałowanie, czyli zdzieranie kory z pnia, szczególnie u drzew w wieku od 2 do 10 lat,
- obgryzanie kory u podstawy pnia przez zające i gryzonie, zwłaszcza w okresie zalegania śniegu,
- uszkodzenia korzeni i podstawy drzewa powodowane przez nornice i inne małe gryzonie.
Osłonki ochronne i tuby na pnie drzew
Najprostszym i bardzo skutecznym sposobem ochrony jest zastosowanie osłonek ochronnych, które zakłada się bezpośrednio na pień drzewa. Mogą mieć formę perforowanych, zwiniętych rurek z tworzywa sztucznego, które dopasowują się do obwodu pnia i pozwalają mu rosnąć bez ograniczeń.
Osłonki powinny być umieszczone na wysokości od 60 do 100 centymetrów, a przy młodych drzewkach warto zabezpieczyć również pierwsze piętro gałęzi. W przypadku większych zagrożeń ze strony jeleni stosuje się wyższe, sztywniejsze tuby, sięgające nawet do 150 centymetrów. Osłonki zdejmuje się, gdy drzewo osiągnie odpowiednią wysokość i twardość kory, po której zwierzęta przestają być zainteresowane jego korą.
Owijanie pni materiałami naturalnymi
Alternatywą dla plastikowych osłonek jest owinięcie pnia i niższych gałęzi materiałami naturalnymi lub przewiewnymi. Metoda ta jest tańsza, choć wymaga częstszej wymiany materiału, zwłaszcza po opadach deszczu.
- tektura falista – owinięta wokół pnia stanowi barierę mechaniczną, przez którą zwierzętom trudniej dostać się do kory,
- agrowłóknina zimowa – biała, przewiewna tkanina chroniąca zarówno przed mrozem, jak i przed zwierzyną,
- maty słomiane lub wiklinowe – tradycyjny sposób ochrony pni, stosowany od dawna w sadach i ogrodach,
- pakuły konopne – luźno owinięte wokół cieńszych gałązek utrudniają ich zgryzanie.
Ogrodzenia i siatki ochronne przed zwierzętami
Najbardziej skuteczną, choć również najbardziej kosztowną metodą ochrony jest ogrodzenie całej działki lub poszczególnych drzew siatką. Wysokość ogrodzenia musi być dopasowana do rodzaju zwierząt, przed którymi chcemy się chronić.
- przed zającami i królikami wystarczy siatka o wysokości od 120 do 130 centymetrów,
- przed sarnami i jeleniami potrzebna jest siatka sięgająca od 150 do 250 centymetrów,
- siatkę warto wkopać w ziemię na głębokość około 30 centymetrów, aby zwierzęta nie mogły zrobić pod nią podkopu,
- stan ogrodzenia trzeba regularnie sprawdzać i naprawiać uszkodzenia, zwłaszcza po silnym wietrze lub opadach śniegu.
Dla pojedynczych drzew stosuje się mniejsze siatki otaczające sam pień, co jest rozwiązaniem tańszym niż ogrodzenie całej powierzchni. Siatka powinna być umieszczona z pewnym odstępem od pnia, aby drzewo mogło swobodnie się rozwijać.
Repelenty – środki odstraszające
Repelenty to preparaty, które odstraszają zwierzęta zapachem, smakiem lub zmieniają fakturę kory w sposób nieprzyjemny dla zwierzyny. Nakłada się je bezpośrednio na pień i dolne gałęzie, najczęściej jesienią, przed wystąpieniem pierwszych mrozów.
Do popularnych repelentów stosowanych w Polsce należą preparaty na bazie naturalnych substancji zapachowych oraz środki przemysłowe dostępne w sklepach ogrodniczych i leśniczych. Zabieg smarowania kory należy powtarzać co sezon, ponieważ deszcz i śnieg zmywają nałożoną warstwę preparatu.
- preparaty smarowane bezpośrednio na korę pnia do wysokości 60–100 centymetrów,
- środki na bazie kapsaicyny lub olejku eukaliptusowego, o intensywnym, nieprzyjemnym dla zwierząt zapachu,
- tradycyjny smalec wieprzowy – domowy sposób, którego zapach i smak odstrasza zwierzynę,
- zawieszane torebki z mydłem toaletowym lub naftaliną – proste rozwiązanie stosowane na granicy ogrodu z lasem.
Metody odstraszające zwierzęta wzrokowo i dźwiękowo
Poza barierami fizycznymi i repelentami zapachowymi warto stosować metody, które odstraszają zwierzęta poprzez ruch, błysk lub dźwięk. Sarny i jelenie są zwierzętami płochliwymi, dlatego nieoczekiwane elementy w otoczeniu mogą skutecznie zniechęcić je do wejścia na teren ogrodu.
- zawieszone na gałęziach stare płyty kompaktowe, które błyskają w świetle i poruszają się na wietrze,
- plastikowe butelki lub folia odblaskowa umieszczone na wysokich palikach,
- obecność psa w ogrodzie, którego zapach i szczekanie skutecznie odstrasza zwierzynę,
- elektryczny pastuch z linkami podłączonymi pod niskie napięcie, stosowany zwłaszcza w większych sadach.
Poletka ogryzowe jako metoda pomocnicza
W leśnictwie i większych sadach stosuje się także metodę tworzenia tak zwanych poletek ogryzowych. Polega ona na wykładaniu w oddaleniu od chronionych drzew ściętych gałęzi lub zbędnego materiału szkółkarskiego, który odwraca uwagę zwierząt od głównej uprawy.
Metoda ta działa najlepiej w połączeniu z innymi sposobami ochrony, ponieważ sama obecność alternatywnego pożywienia nie zawsze wystarcza, gdy głód zwierząt jest duży, a warunki zimowe szczególnie trudne.
Jak wybrać właściwą metodę ochrony drzew przed zwierzętami?
Wybór metody zależy od wielkości terenu, liczby drzew oraz rodzaju zwierząt, które najczęściej odwiedzają dany obszar. W małym ogrodzie przydomowym najlepiej sprawdzają się osłonki na pnie i repelenty, natomiast w sadach i większych nasadzeniach warto rozważyć ogrodzenie całej powierzchni siatką.
Najskuteczniejsze efekty daje połączenie kilku metod jednocześnie – na przykład osłonki mechaniczne na pniu wraz z repelentem zapachowym i elementami odstraszającymi wzrokowo. Regularne sprawdzanie stanu zabezpieczeń oraz odnawianie preparatów co sezon ma istotne znaczenie dla trwałej ochrony drzew przed zwierzyną.
